Tungi rejim
Mijoz qarzi qanday yuritiladi?
Qisqacha javob: Har mijozning bitta qarz raqami bor. Musbat son — mijoz sizga qarzdor. Manfiy son — siz mijozga qarzdorsiz (masalan u oldindan pul to'lagan).
Ishorasi hal qiladi
| Qarz | Ma'nosi |
|---|---|
| 150 000 | Mijoz sizga 150 000 so'm qarzdor |
| 0 | Hisob teng, qarz yo'q |
| −50 000 | Siz mijozga 50 000 so'm qarzdorsiz — bu mijozning haqi (u qarzidan ko'p to'lagan yoki oldindan pul bergan) |
Yetkazib beruvchilar qarzi ham xuddi shunday hisoblanadi, faqat ular alohida ro'yxatda: Xarid → Yetkazib beruvchilar. Ulardan tovarni qarzga olsangiz — qarz manfiy bo'ladi, ya'ni siz qarzdorsiz.
Do'konning bankdan yoki tanishdan olgan qarzi bu ro'yxatda yo'q — u alohida bo'limda yuritiladi: Do'konning o'z qarzi.
Qarz qachon o'zgaradi
| Amal | Qarzga ta'siri |
|---|---|
| Qarzga sotish | Oshadi (mijoz ko'proq qarzdor) |
| Nasiyaga (bo'lib to'lashga) sotish | Oshadi — kelishilgan yakuniy summadan boshlang'ich to'lov ayrilgan qismiga |
| Mijoz pul to'ladi | Kamayadi |
| Qarzga sotilgan chek bekor qilindi | Kamayadi |
| Qarzga olingan tovar qaytarildi | Kamayadi |
| Mijozga naqd qarz berildi | Oshadi |
| Qarzdan kechildi | Kamayadi — pul olinmaydi, summa zarar bo'lib yoziladi |
| Sotuvga chegirma berildi | Kamayadi — xuddi qarzdan kechish, faqat shu sotuv qarzidan |
Keshbek bu ro'yxatda yo'q — u qarzga qo'shilmaydi. Yig'ilgan keshbek alohida ustunda turadi va qarz raqamini o'zgartirmaydi. Ya'ni mijozda ayni paytda ham qarz, ham keshbek bo'lishi mumkin. Qarang: Sodiqlik va keshbek.
Qarzdorlarni qayerda ko'raman
- Mijozlar bo'limida — kim qancha qarzdorligi ro'yxat bilan;
- Mijoz kartochkasida — uning barcha sotuvlari va to'lovlari tarixi (davr bo'yicha ham, faylga ham chiqarsa bo'ladi — pastda);
- Kassada mijozni tanlaganda — joriy qarzi darhol ko'rinadi.
Mijoz kartochkasidan uning bitta sotuviga kirib ko'rsangiz, chap tepadagi ortga strelkasi sizni yana o'sha mijozga qaytaradi — barcha sotuvlar ro'yxatiga chiqarib yubormaydi. Xuddi shunday, mijozlar ro'yxatiga qaytganingizda qidiruvingiz va ro'yxatning qayerida turganingiz saqlanadi.
Nasiya shartnomalari alohida ko'rinadi
Mijozga bo'lib to'lashga sotgan bo'lsangiz, uning kartochkasida «Nasiya shartnomalari» kartasi turadi: har shartnomaning yakuniy summasi, muddati, oylik badali, ustamasi, qolgan qarzi va butun grafigi — qaysi badal to'langan, qaysi biri kechikkan.
Bu karta umumiy qarzdan ayri raqam emas: nasiya alohida pul hujjati emas, o'sha qarzning jadvali. Grafik har safar mijozdan tushgan haqiqiy puldan hisoblanadi, ya'ni bir xil pul ikki marta sanalmaydi.
Shartnomadan tovar qaytarilsa grafik o'sha zahoti qayta hisoblanadi: to'langan badallarga tegilmaydi, qolgan qarz to'lanmagan badallar orasida qayta taqsimlanadi — ularning yig'indisi har doim qolgan qarzga teng. Qaytarilgan tovarga tegishli ustama ham hisobdan chiqadi. Qaytgan tovar puli avval qolgan qarzni yopadi — naqd yoki karta tanlansa ham; mijozga pul faqat qarzdan ortib qolsa beriladi va u boshlang'ich to'lovdan qaytgan hisoblanadi. Batafsil: Tovarni qaytarish.
Nasiya shartnomasi bo'lmagan mijozda bu karta umuman chizilmaydi.
«Oldi-berdi tarixi» da nasiya sotuvining summasi — kelishilgan yakuniy summa, ya'ni ustama bilan; qarz o'zgarishi esa undan boshlang'ich to'lov ayrilgani. Masalan 60 000 lik tovar 72 000 ga, 24 000 boshlang'ich bilan sotilsa: summa 72 000, o'zgarish +48 000 — raqamlar bir-biriga to'g'ri keladi. Qator ostida «Shundan bo'lib to'lash ustamasi: 12 000» yozuvi turadi (tannarxni ko'rish yoki nasiyaga sotish ruxsati bor xodimga).
Bekor qilingan chek tarixda
Qarzga sotilgan chekni xatoni bekor qilish bilan bekor qilsangiz, «Oldi-berdi tarixi» da sotuv qatori o'chmaydi. Uning ustida alohida «Bekor qilindi: sotuv #…» qatori chiqadi va qarzni teskari qaytaradi. Masalan 10 000 lik qarzga sotuv bekor qilinsa:
| Amal | O'zgarish | Qoldiq |
|---|---|---|
| Bekor qilindi: sotuv #125 | −10 000 | 0 |
| Sotuv #125 | +10 000 | 10 000 |
- Asl sotuv qatori ostida kulrang «Bekor qilingan» belgisi turadi — u endi haqiqiy xarid emasligi bir qarashda ko'rinadi (qarzdan kechish bekor qilinganda ham shunday). «Bekor qilindi: sotuv #…» qatorining o'zida belgi yo'q — u bekor qilishning o'zi.
- Qatorni bossangiz o'sha sotuv ochiladi — u «Bekor qilingan» holatida turadi. Kartochkadagi «Sotuvlar tarixi» da ham holati shunday yoziladi.
- Mijozning Telegram botidagi «Harakatlar» da ham asl xarid qatori yonida «bekor qilingan» deb yoziladi.
- Naqd to'langan chek bekor qilinsa ham bunday qator chiqadi, faqat qarz o'zgarmaydi.
- Yetkazib beruvchida ham xuddi shunday: bekor qilingan xarid uchun «Bekor qilindi: xarid #…» qatori chiqadi.
- Bu ilgari bekor qilingan cheklarga ham tegishli — tarix har ochilganda qaytadan hisoblanadi.
Oldi-berdi tarixini yuklab olish
Mijoz yoki yetkazib beruvchi bilan hisobni solishtirish uchun kartochkadagi «Oldi-berdi tarixi» ni faylga chiqarib, unga yuborishingiz yoki chop etishingiz mumkin.
- Kartochkada «Oldi-berdi tarixi» gacha tushing.
- Kerak bo'lsa davrni tanlang (masalan «O'tgan oy» yoki kalendarda boshlanish va tugash kuni). Standart — «Barchasi», ya'ni butun tarix. Tanlangan davr ekrandagi ro'yxatga ham qo'llanadi va ro'yxat tepasida «Davr boshida» va «Davr oxirida» qoldig'i chiqadi.
- «Yuklab olish» → Excel yoki PDF ni bosing.
Fayl ekrandagi davrni to'liq oladi — faqat ko'rinib turgan qatorlarni emas. Tugash kuni ham to'liq kiradi (shu kuni 23:59 dagi to'lov ham).
Faylda:
- tepada — do'kon nomi, mijoz (yoki yetkazib beruvchi) nomi va telefoni, davr, fayl tayyorlangan vaqt, davr boshidagi va davr oxiridagi qoldiq oddiy so'z bilan: «120 000 so'm — bizga qarzdor» yoki «50 000 so'm — biz qarzdormiz»;
- jadvalda — har amal eskidan yangiga: sana, turi, amal (hujjat raqami va xodim izohi bilan), summa, qarz o'zgarishi va undan keyingi qoldiq. Belgi qoidasi: «+» — bizga qarzdor, «−» — biz qarzdormiz;
- pastda — davr boshidagi qoldiq, davrda qo'shilgan (+) va ayirilgan (−) jami, davr oxiridagi qoldiq.
Davr bugun bilan tugasa (yoki «Barchasi»), davr oxiridagi qoldiq kartochkadagi joriy qarz bilan bir xil bo'ladi. PDF A4 qog'ozga chop etishga tayyor; Excelda summalar son bo'lib yoziladi — ustunni belgilab jamini ko'rish mumkin.
- Bo'lib to'lash ustamasi faylda ham ekrandagi kabi faqat tannarxni ko'rish yoki nasiyaga sotish ruxsati bor xodimga chiqadi.
- Juda uzun davr (Excelda 20 000, PDFda 10 000 dan ortiq amal) faylga sig'maydi — dastur buni aytadi, davrni qisqartirib qayta yuklang. Fayl hech qachon jimgina qirqilmaydi.
Mijoz qarzini o'zi ko'rishi
Do'koningizga mijozlar boti ulangan bo'lsa, mijoz o'z qarzini, xaridlarini va to'lovlarini Telegramdan o'zi ko'radi — har safar qo'ng'iroq qilib so'rashi shart emas.
Mijozning hisobi manfiy bo'lsa bot uni «qarz» deb emas, do'kondagi hisobi deb ko'rsatadi. Yig'ilgan keshbek esa doim alohida qatorda chiqadi.
Qarzdan kechish
Mijoz qarzini to'lamaydigan bo'lsa yoki unga yon bosmoqchi bo'lsangiz, qarzning hammasidan yoki bir qismidan kechishingiz mumkin. Pul olinmaydi — qarz shunchaki yopiladi, kechilgan summa esa do'konga zarar bo'lib yoziladi.
Qanday qilinadi:
- Mijoz kartochkasini oching (yoki Hisobotlar → Mijozlar tahlili → Qarzlar ro'yxatidagi qarzdor qatorini).
- «Qarzdan kechish» tugmasini bosing.
- Summani kiriting — standart holatda butun qarz yozilgan turadi, uni kamaytirib qisman kechish mumkin. Qarzdan ko'p kiritib bo'lmaydi.
- Sababni yozing — u majburiy (masalan «Chegirma sifatida»).
- «Davom etish» → oynada summa va sababni tekshirib, «Qarzdan kechish» ni bosing.
Nima bo'ladi:
| Qayerda | Natija |
|---|---|
| Mijoz qarzi | Kechilgan summaga kamayadi |
| Mijoz tarixi | «Qarzdan kechildi — sabab» qatori paydo bo'ladi |
| Sotuvlari | Qarz eng eski qarzli sotuvdan boshlab yopiladi — xuddi to'lovdagi kabi |
| Foyda | Xarajatlarga «Kechilgan qarzlar» bo'lib tushadi — foyda shuncha kamayadi |
| Kassa | Tegilmaydi — pul kelmagan |
Kechilgan summa Xarajatlar ro'yxatida ham «Kechilgan qarzlar» turi bilan ko'rinadi. U yerdan uni o'zgartirib ham, o'chirib ham bo'lmaydi — u kechishning o'zidan boshqariladi.
Mijoz nasiyaga (bo'lib to'lashga) olgan bo'lsa, kechilgan summa grafikdagi eng eski to'lanmagan badallarni yopadi. Mijoz keyin qolgan qarzini to'lasa, keshbek faqat haqiqatan to'langan puldan beriladi — kechilgan qismdan emas.
Mijozning Telegram boti tarixida bu amal «Qarzdan kechildi» bo'lib ko'rinadi, lekin siz yozgan sabab mijozga ko'rsatilmaydi.
Kim qila oladi: standart holatda faqat do'kon egasi. Boshqa xodimga egasi Xodimlar → ruxsatlar → «Qarz huquqlari» → «Mijoz qarzidan kechish» katakchasini belgilab beradi. Ruxsati yo'q xodim tugmani umuman ko'rmaydi.
Bitta sotuvga chegirma
Qarzi qolgan bitta sotuvga chegirma bermoqchi bo'lsangiz — buni sotuvning o'z sahifasidan qiling. Mijoz kartochkasidagi kechish qarzni eng eski sotuvdan boshlab yopadi, bu esa aynan shu sotuvning qarzini kamaytiradi.
Qanday qilinadi (saytda, my.topsavdo.uz):
- Sotuvlar → qarzi qolgan sotuvni oching.
- «Chegirma berish» tugmasini bosing. Tugma faqat tugallangan va qarzi qolgan sotuvda chiqadi — bekor qilingan yoki tovar qaytarilgan sotuvda ko'rinmaydi (bunday holda mijoz kartochkasidagi «Qarzdan kechish» dan foydalaning).
- Chegirma summasini kiriting — qolgan qarzdan ko'p yozib bo'lmaydi. «Butun qarz» ni bossangiz, qarz to'liq yopiladi.
- Kerak bo'lsa izoh yozing (ixtiyoriy).
- «Davom etish» → summani tekshirib, «Chegirma berish» ni bosing. Tugmani ikki marta bossangiz ham chegirma bitta yoziladi.
Nima bo'ladi: pul jihatdan bu qarzdan kechishning o'zi — faqat bitta sotuvga:
| Qayerda | Natija |
|---|---|
| Sotuv | «Qarz» kamayadi. Sotuv summasi va tovarlari o'zgarmaydi |
| Sotuvning «To'lovlar» bloki | «Chegirma (qarzdan kechildi)» qatori — summa, sana, kim bergani, izoh |
| Mijoz qarzi | Shu summaga kamayadi |
| Mijoz tarixi | «Qarzdan chegirma (kechildi): sotuv #…» qatori — bossangiz sotuv ochiladi |
| Foyda | Xarajatlarga «Kechilgan qarzlar» bo'lib tushadi — foyda shuncha kamayadi |
| Kassa | Tegilmaydi — pul kelmagan |
Chegirma mijozning umumiy qarzidan ham oshmaydi. Kamdan-kam hollarda sotuvdagi qarz mijoz kartochkasidagidan katta ko'rinishi mumkin — shunda dastur kartochkadagi summadan ortig'ini bermaydi va buni xabarda aytadi.
Mijozning Telegram botida bu amal «Qarzdan chegirma (kechildi): sotuv #…» bo'lib ko'rinadi, izohingiz esa ko'rsatilmaydi. Bu to'lov emas — botga «to'lovingiz qabul qilindi» xabari bormaydi.
Kim qila oladi: «Qarzdan kechish» bilan bir xil ruxsat — standart holatda faqat do'kon egasi, xodimga esa egasi «Mijoz qarzidan kechish» katakchasini belgilab beradi. Ruxsati yo'q xodimda tugma o'chiq turadi.
Xato bo'lsa: mijoz kartochkasidagi «Oldi-berdi tarixi» da o'sha qator ostidagi «Kechishni bekor qilish» ni bosing — sotuv qarzi qaytadi. Bekor qilingan chegirma sotuvning «To'lovlar» blokida chizilgan holda qoladi.
Xato kechishni bekor qilish
Mijoz kartochkasidagi «Oldi-berdi tarixi» da kechish qatori ostida «Kechishni bekor qilish» bor. Bosib tasdiqlasangiz:
- mijoz qarzi avvalgi holiga qaytadi;
- sotuvlarning qarzi ham qaytadi;
- «Kechilgan qarzlar» xarajati foydadan olib tashlanadi.
Kechish tarixdan o'chmaydi — «Bekor qilingan» belgisi bilan qoladi, yonida esa «Kechish bekor qilindi» qatori paydo bo'ladi.
Qarzi kechilgan sotuv bilan ehtiyot bo'ling
- Sotuv qarzidan kechilgan bo'lsa, o'sha sotuvni bekor qilish (xatoni bekor qilish) to'xtatiladi. Avval kechishni bekor qiling, keyin sotuvni.
- Shu sotuvdan tovar qaytarilsa, qaytarish kechilmagan qism doirasida bo'lsa odatdagidek o'tadi. Kechilgan qismga tegsa to'xtatiladi — aks holda mijoz to'lamagan pul unga naqd yoki hisobiga «qaytib» ketardi. Bunday holda avval kechishni bekor qiling, keyin qaytaring.
Qarz chegarasi
Har mijoz uchun qarz chegarasini belgilash mumkin. Chegaradan oshsa tizim ogohlantiradi — bu katta qarz to'planib qolishining oldini oladi.
Boshlang'ich qarz
Topsavdoga o'tayotganda mijozlarda allaqachon qarz bo'lishi mumkin. Uni mijozni yaratishda boshlang'ich qarz sifatida kiritish kerak — shunda hisob to'g'ri boshlanadi.
Ko'p mijoz bo'lsa, ularni ro'yxat bilan birdaniga yuklash mumkin: Mijozlarni import qilish.